Þegar skóli bregst ekki nægilega við

Í reglugerð nr. 1040/2011 um einelti, hegðun og samskipti í grunnskólum er einelti skilgreint sem endurteknar neikvæðar og skaðlegar athafnir sem beint er gegn einstaklingi sem á erfitt með að verja sig. Einelti getur verið líkamlegt, andlegt, félagslegt eða rafrænt. Einni slæmri árás eða einni átrennslu er ekki einelti samkvæmt þessari skilgreiningu. Skólar eru skyldir til að vinna eftir skráðri eineltisáætlun og bregðast við þegar einelti kemur upp.

Þegar einelti kemur upp ber skólanum að bregðast við án tafar, skrá málið skriflega og grípa til hóflegra úrræða í samræmi við eineltisáætlun skólans. Þetta leiðir af reglugerð nr. 1040/2011, 14. og 15. gr., og lögum um grunnskóla nr. 91/2008, 2. og 12. gr. Skólinn á að tryggja að atvik séu skráð, viðbrögð séu skjalfest og foreldrar fái vitneskju um gang mála. Ef skólinn bregst ekki við eða viðbrögð duga ekki er hægt að fara með kvörtun til fræðsluskrifstofu sveitarfélagsins.

Ef skólinn bregst ekki við með fullnægjandi hætti eru nokkrar leiðir mögulegar. Í fyrsta lagi er hægt að senda skriflega kvörtun til skólastjóra og krefjast skriflegs svars. Í öðru lagi er hægt að leita til fræðsluskrifstofu sveitarfélagsins, sem hefur eftirlit með skólunum. Í þriðja lagi er hægt að leggja fram kvörtun til umboðsmanns Alþingis ef talið er að stjórnvöld hafi ekki sinnt eftirlitsskyldu sinni. Mikilvægt er að halda skrá yfir öll samskipti, dagsetningar og þær athafnir sem hafa átt sér stað.

Já. Samkvæmt reglugerð nr. 1040/2011 er öllum grunnskólum skylt að hafa skriflega eineltisáætlun. Áætlunin á að útskýra hvernig skólinn skilgreinir einelti, hvernig hann greinir og skráir mál, hvaða úrræði er gripið til og hvernig fylgst er með þróun máls. Foreldrar eiga rétt á að óska eftir eineltisáætlun skólans. Ef skólinn hefur ekki þá áætlun eða fylgir henni ekki er það brot á reglugerðinni.

Það er mögulegt að sækja skaðabætur vegna eineltis í skóla, sérstaklega ef hægt er að sýna fram á að skólinn eða sveitarfélagið hafi vanrækt skyldur sínar. Lagagrundvöllur bótakröfu getur byggst á skaðabótalögum og á þeirri skyldu sem skólum er gert að tryggja öruggt umhverfi samkvæmt lögum um grunnskóla nr. 91/2008. Slík mál eru flókin og krefjast yfirleitt lögfræðilegrar ráðgjafar. Nauðsynlegt er að ganga úr skugga um að atvik séu vel skráð og að skólinn hafi fengið tækifæri til að bregðast við.

Þrjár aðalleiðir eru í boði. Fyrst er hægt að leggja fram formlega kvörtun til skólastjóra og krefjast skriflegs svars. Næst er hægt að snúa sér til fræðsluskrifstofu þess sveitarfélags sem rekur skólann. Þaðan er hægt að fara áfram til mennta og barnamálaráðuneytisins ef sveitarfélagið bregst ekki við. Ef um alvarlega vanrækslu er að ræða er einnig hægt að leggja fram kvörtun til umboðsmanns Alþingis, eins og dæmi eru um í málum nr. 12135/2023 og 12085/2023.

Já. Samkvæmt barnaverndarlögum nr. 80/2002 bera kennarar, skólastjórar og aðrir sem starfa með börnum lögbundna tilkynningarskyldu til barnaverndar ef þeir gruna að barn sé í hættu eða verði fyrir vanrækslu eða ofbeldi. Þessi skylda á við þótt einelti eða hættan komi frá öðrum börnum. Ef skólinn sinnir ekki tilkynningarskyldu sinni í alvarlegum málum getur það varðað viðurlögum.

Eineltismál geta orðið refsiverð ef þau fela í sér líkamsárásir, hótanir eða aðra refsiverða háttsemi samkvæmt hegningarlögum nr. 19/1940. Rafrænt einelti eða netárásir geta einnig fallið undir refsilög í alvarlegum tilvikum. Ef barn hefur orðið fyrir líkamlegum meiðslum eða ef þvingandi eða hótunarfullt atferli hefur átt sér stað er hægt að leggja fram kæru til lögreglu. Það þarf ekki að bíða eftir niðurstöðu skólans til að kæra til lögreglu.

Jafnvel þótt rafrænt einelti eigi sér stað utan skólatíma getur skólinn borið ábyrgð ef það hefur bein áhrif á líðan barns í skólanum eða á skólastarfið. Reglugerð nr. 1040/2011 nær einnig til samskiptavanda sem skapar óöryggi í skólasamfélaginu. Í alvarlegum tilvikum getur rafrænt einelti einnig fallið undir hegningarlög. Mikilvægt er að varðveita gögn um rafrænt einelti, svo sem skjámyndir og skilaboð, áður en þau eru eyðilögð.

Já. Samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, á barn rétt á að tjá skoðun sína í málum sem það varða. Skólinn á að hlusta á barnið og taka réttmætt tillit til sjónarmiða þess í samræmi við aldur og þroska. Ef barn finst skoðun þess vera hunsuð eða málið sé ekki tekið alvarlega geta foreldrar farið fram á skriflega skýringu frá skólanum á hvernig við kvörtun barnsins var brugðist.