Þegar aðskilnaður hefur áhrif á stöðu barns

Sameiginleg forsjá merkir að báðir foreldrar fara sameiginlega með forsjá barns og taka sameiginlegar ákvarðanir um mikilvæg málefni í lífi þess, svo sem menntun, heilbrigðisþjónustu og búsetu. Þetta er algengt fyrirkomulag á Íslandi eftir skilnað eða samvistarslit. Sameiginleg forsjá merkir þó ekki sjálfkrafa að barnið dvelji jafn mikið hjá báðum foreldrum. Meginreglur um þetta er að finna í barnalögum nr. 76/2003, meðal annars í 28. til 30. gr.

Forsjá snýst um rétt og skyldu foreldra til að taka ákvarðanir um uppeldi, menntun, heilbrigðisþjónustu og önnur mikilvæg málefni í lífi barns. Umgengni snýst hins vegar um rétt barns og foreldris til að hittast reglulega þegar barnið býr ekki hjá báðum foreldrum. Foreldrar geta því haft sameiginlega forsjá þótt barnið eigi lögheimili hjá öðru þeirra eða dvelji meira hjá öðru foreldri. Hugtökin eru meðal annars útskýrð í barnalögum nr. 76/2003.

Til að breyta forsjá barns þarf annað hvort samkomulag foreldra eða formlega meðferð hjá stjórnvöldum og eftir atvikum dómstólum. Ef foreldrar eru sammála er oft hægt að ganga frá samningi hjá sýslumanni. Ef ágreiningur er til staðar fer málið venjulega fyrst í sáttameðferð hjá sýslumanni áður en það fer lengra. Í barnalögum nr. 76/2003 er að finna helstu reglur um þetta ferli.

Sáttameðferð hjá sýslumanni er skylduleg fyrsta skref í flestum forsjár og umgengnisdeilum á Íslandi. Báðum foreldrum er boðið að mæta á fund hjá sáttasemjara sýslumanns þar sem reynt er að ná samkomulagi. Þetta er ókeypis ríkisþjónusta. Ef báðir foreldrar ná samkomulagi er hægt að ganga frá því sem formlegan samning hjá sýslumanni. Ef sáttameðferð tekst ekki gefur sýslumaður út staðfestingu sem þarf til að geta lagt fram dómsmál. Sáttameðferð er kveðin á um í gr. 33 í lögum um foreldra og börn nr. 76/2003. Þetta er almenn lagaleg upplýsingagjöf, ekki persónuleg lögfræðileg ráðgjöf.

Já. Barn á rétt á að tjá skoðun sína í málum sem það varða og taka á tillit til þeirrar skoðunar í samræmi við aldur og þroska barnsins. Þetta er mikilvæg meginregla bæði samkvæmt barnalögum nr. 76/2003 og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Hvernig afstaða barns vegur í hverju máli fer eftir aðstæðum þess og þroska.

Lögheimili barns er sú skráða búseta sem hefur meðal annars þýðingu fyrir samskipti við stjórnvöld, skóla og ýmis réttindi. Eftir aðskilnað foreldra þarf yfirleitt að liggja fyrir hjá hvoru foreldri barnið á lögheimili. Foreldrar geta samið um það, en ef ágreiningur er til staðar getur þurft að leita til sýslumanns eða eftir atvikum dómstóla. Lögheimili og umgengni eru ekki sama hugtakið, þótt þau tengist oft.

Ef hinn foreldrið fylgir ekki umgengnissamningi sem sýslumaður eða dómstóll hefur staðfest eru nokkrar leiðir mögulegar. Í fyrsta lagi er hægt að hafa samband við sýslumann og krefjast þvingunarframkvæmdar samningsins. Sýslumaður getur gripið til þvingunarúrræða, þar á meðal sektarúrræða. Í öðru lagi er hægt að leita til dómstóla til að þvinga fram framkvæmd eða fara fram á breytingu á fyrirkomulaginu. Ef brot eru ítrekuð og alvarleg getur þetta haft þýðingu fyrir forsjármál. Mikilvægt er að skrá öll brot skriflega með dagsetningum. Gr. 47 í lögum um foreldra og börn nr. 76/2003 fjallar um þvingunarframkvæmd. Þetta er almenn lagaleg upplýsingagjöf, ekki persónuleg lögfræðileg ráðgjöf.

Barnavernd grípur inn í þegar grunur er um að barn sé í hættu eða þurfi vernd vegna vanrækslu, ofbeldis eða annarra alvarlegra aðstæðna. Barnavernd starfar sjálfstætt frá ágreiningi foreldra um forsjá og umgengni og getur gripið til aðgerða ef velferð barns krefst þess. Foreldrar og aðrir sem hafa áhyggjur af barni geta haft samband við barnavernd, og sumir aðilar bera lögbundna tilkynningarskyldu.

Í brýnum tilvikum getur komið til greina að óska eftir bráðabirgðaúrræðum meðan mál er til meðferðar, ef það er nauðsynlegt til að verja hagsmuni barnsins. Slík úrræði ráðast af eðli málsins og aðstæðum hverju sinni og geta krafist aðkomu dómstóla. Ef um alvarlega hættu eða skyndilega breytingu á aðstæðum barns er að ræða skiptir máli að leita ráðgjafar fljótt.

Nálgunarbann getur haft áhrif á samskipti foreldra og framkvæmd umgengni ef bannið takmarkar samband eða nálægð milli aðila. Það breytir þó ekki sjálfkrafa forsjá eða umgengni, heldur þarf oft að meta sérstaklega hvaða áhrif það hefur á fyrirkomulagið í reynd. Í slíkum aðstæðum er mikilvægt að huga bæði að öryggi og hagsmunum barnsins. Reglur um nálgunarbann eru í lögum nr. 85/2011.

Samkvæmt íslenskum lögum, nánar tiltekið 34. gr. laga um foreldra og börn nr. 76/2003, þarf samþykki beggja foreldra til að flytja barn úr landi ef þau fara sameiginlega með forsjá. Ef annað foreldri flytur barn til útlanda án samþykkis hins, getur það talist ólögmætt brottnám barns. Slíkt getur haft alvarlegar lagalegar afleiðingar, þar á meðal að hitt foreldrið getur krafist þess fyrir dómi að barnið verði flutt aftur til Íslands, sérstaklega ef um er að ræða brot á sameiginlegri forsjá. Ef foreldri flytur barn án leyfis, getur barnaverndarnefnd eða dómstóll gripið inn í. Í alvarlegum tilvikum getur það leitt til þess að forsjá sé færð til hins foreldrisins, eða að umgengnisréttur sé takmarkaður. Einnig getur málið fallið undir Haag-samninginn um alþjóðlega barnarán, sem Ísland er aðili að, og þá getur krafist að barninu verði skilað aftur til heimalandsins. Mikilvægt er að foreldrar leiti sér lögfræðilegrar ráðgjafar ef slík staða kemur upp, þar sem hvert mál er metið út frá aðstæðum og hagsmunum barnsins. Dómstólar taka ákvörðun um forsjá og búsetu barns með hagsmuni þess að leiðarljósi, samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Þetta er almenn lagaleg upplýsingagjöf, ekki persónuleg lögfræðileg ráðgjöf.

Sáttameðferð hjá sýslumanni er oft fyrsta formlega skrefið í málum um forsjá og umgengni þegar foreldrar eru ekki sammála. Markmiðið er að kanna hvort unnt sé að ná samkomulagi áður en málið fer lengra. Ef samkomulag næst má yfirleitt ganga frá því formlega. Ef sátt tekst ekki getur málið farið áfram í formlega meðferð. Ákvæði um sáttameðferð er meðal annars að finna í barnalögum nr. 76/2003.

Ef hitt foreldrið fer ekki eftir umgengnissamningi eða staðfestri niðurstöðu getur verið unnt að leita aftur til sýslumanns og óska eftir frekari úrræðum. Í sumum tilvikum getur einnig komið til greina að leita til dómstóla eða óska eftir breytingu á fyrirkomulaginu ef brotin eru ítrekuð og hafa áhrif á hagsmuni barnsins. Mikilvægt er að halda skýra skrá yfir þau atvik sem um ræðir. Reglur um þetta eru meðal annars í barnalögum nr. 76/2003.